
Bya Francis Ndugwa
Masengere – Mmengo
Minisita w’Obuwangwa, Ennono, Obulambuzi n’Ebyokwerinda mu Buganda David Kyewalabye Male ategeezezza nti bakuzzaawo Abambowa bakuume ettaka ly’ Amasiro okulitaasa ku bantu abeesomye okulimalawo kuba gavumenti terina basirikale bamala.
Bino Minisita Kyewalabye abyogeredde mu Masengere bw’abadde alambulula ku nteekateeka ya minisitule gyakulembera ey’omwaka guno leero ku Lwokusatu.
“Tugenda kuzzaawo ekitongole ky’ Abambowa kuba mu nnono kyekikuumi ekikuuma Kabaka n’ebintu ebirala, tubateeke mu buli masiro kuba mangi gyegali weesudde, nga omuntu wa bulijjo bwasalawo okugalumba tewaba amukuba ku mukono,” Owek. Kyewalabye Male bw’agambye.
Owek. Kyewalabye era agasseeko nti bakuddamu okusaba Ebika okubawa abasiige abalina okubeera mu bifo bino nga bavunaanyizibwa ku nsonga ez’enjawulo kuba bakizudde nti olw’okuba ebifo bino tebibeeramu bantu, abaagala okubitwala banguyiddwa.
Owek. Male agamba nti batawaanyizibwa nnyo okukuuma ettaka lino kuba kirabika kati buli ayagala okubaako gwayiikiriza yeesimba mu Buganda kuba bali mu ntalo ku masiro e Sserinnya ewa Ssekabaka Mawanda, e Kyebando kyokka nebitongole bya gavumenti ebyandibadde biyamba ate biringa ebiwagira abasaatuusi.
Ono era asabye abantu okumanya obuvunaanyizibwa bwabwe kuba Obwakabaka bukolebwa bakopi bwatyo nasaba abakulembeze ku mitendera egy’enjawulo okusobola okukuuma ebifo nga bwebalinda amateeka agava mu gavumenti agalina okubikuuma.
Ku nsonga y’okutumbula ebyobulamuzi, Owek. Kyewalabye Male agamba nti Buganda erina eby’obulambuzi bingi ebitali bya kuyiiyiriza nga bwekiri mu mawanga amalala nalaga nti omulimu omunene gwebalina nga Minisitule kwekulaba nti biteekebwateekebwa bulungi.
Ono annyonnyodde nti Buganda erina amasiro gaba Ssekabaka agasukka mu 20 ate 4 bali Kasubi nga kino kyokka kya bulambuzi kinene kuba amasiro gano galiko ennono, enzimba n’enteekateeka ya Buganda ey’edda wakati mu buyiiya obw’enjawulo okutaali Pulaani ate etali nyangu kusanga wantu wonna walala.
Owek. Kyewalabye agamba nti bakukola nnyo okulwanyisa omuze gw’okutiitiibya ebitali byawano nga okudibya olubugo olugoye lwa Buganda olw’ennono kuba nakati abantu bakyewuunya engeri Wamala eyayiiya olubugo bweyamanya nti omuti omutuba gusobola okuvaako olubugo.
Awadde Abaganda essuubi nga bwebagenda okuwa Obuganda essanyu olw’ekirabo kya Muzibuazaalampanga kuba buli kimu kyawedde nga byebakola kati byebisembaayo, omulimu bagwanjulire Obuganda.
Ono annyonnyodde nti ekitongole kya Buganda Heritage and Tourism Board kirina omulimu okulaga ebintu bino eri ensi era batandiseewo ekkadiyizo (Museum) okusobola okwongera okutumbula eby’obulambuzi n’okubikulaakulanya era basobole n’okuteekawo ebyafaayo ebituufu ebitali bijingirire.
Owek. Male ategeezezza nti bakola nnyo okulaba nti bakuuma eby’obulambuzi bya Buganda ebiri mu katyabaga nga babiteeka ku mutendera ensi yonna kwebirabira n’okunyweza obukuumi ku byo era nawera okulwanyisa ababbi b’ettaka abeesomye okumalawo ettaka kwebitudde.
Mu ngeri yeemu, Katikkiro Mayiga agamba nti bakwongera okunyweza ebika kuba nakyo kya bulambuzi era basuubira ebika okukola enteekateeka y’Eby’obulambuzi abantu basobole okulamaga ku butaka n’okwongera okumanya ebibakwatako.
Ku nsonga y’Empisa ezongera okusaanawo, Owek. Kyewalabye Male ategeezezza nti amaka gaddemu okulera abaana baleme kubalekera masomero, abaana bamanye ebitakolebwa mu Buganda okusobola okutaasa abaana emize gya Sodoma ne Gomola egiri mu masomero.









