Bya Ssemakula John
Bulange Mmengo
Obwakabaka bwa Buganda bulaze ekitundu kino wekiyimiridde ku kirwadde kya Mukenenya nga kino kyeyongedde okweriisa enkuuli bwogerageranya nekiseera ekiyise.
Ebiriwo biraga nti Mukenenya mu Buganda yeeyongedde n’obutundutundu 8.9, ku buli 100, so ng’ate abalwadde abali ku ddagala erya ARVs bawerera ddala 500,000.
Okulambulula kuno kukoleddwa Minista w’Olukiiko; Amawulire; Kabineeti; Abagenyi, era Omwogezi w’Obwakabaka, Owek. Noah Kiyimba ku Lwokusatu mu lukungaana lwa Bannamawulire, olubadde ku Bulange.
Minisita alaze a engeri obulwadde buno gye butawaanyizaamu ekitundu kya Buganda eby’enjawulo, ne bugootanya enkulaakulana n’okusaanyawo amaka mu mwaka ogwa 2021.
Ebiriwo biraga nti Kalangala y’esinga okubamu abalwadde ba mukenenya n’obutundutundu 16% ku balwadde abali mu Buganda, nga baafuna abalwadde abapya 240 omwaka oguwedde.
Kyotera y’eddirira n’obutundutundu 13%, nga yafuna abalwadde abapya 680; Masaka y’eddako awo n’obutundutundu 9.8%, nga baafuna abalwadde abapya 680; Kalungu n’eddako n’obutundutundu 9.7%, nga baafuna abalwadde abapya 310.
Wakiso y’eddako n’obutundutundu 8.5, nga baafuna abalwadde abapya 6720; Lyantonde erina obutundutundu 8.2% nga yafuna abalwadde abapya 190.
Kampala erina obutundutundu 8%, nga yafuna abapya 4170. Buikwe erina 7.8% n’abapya 840; Mitayana 7.4% n’abapya 570; Mpigi 7.3% n’abapya 420.
Bukomansimbi 7.0% n’abapya 180; Kayunga 7% n’abapya 620; Luweero 6.6% n’abapya 810; Kiboga 6.6% n’abapya 250; Butambala 6.2% n’abapya 130; Ssembabule 5.8% n’abapya 340, so nga Rakai 5.5% n’abapya 300.
Omuwendo gw’abalwadde okuba waggulu mu Buganda kivudde ku nsonga eziwerako omuli; okuba nga mwe musangibwa ekibuga ky’eggwanga ekikulu, Kampala, ekirimu abantu abasukka mu obukadde 12, ssaako n’ebibuga ebirala nga nabyo birimu abantu nkumu.
Buganda y’ensingamu emirimu egy’enjawulo egikungaanya abantu abangi, so ng’ate era y’esinza ebizinga abavubi gye beegiriisiza n’okusaasaanya akawuka.
Ensonga endala ezilinnyisizza omuwendo gw’abalwadde kuliko; obwavu; obutabanguko mu maka; obwenzi; obutaagala kukozesa bupiira; omuggalo gwa COVID; okunywa ebiragalalagala awamu n’omwenge.
Obwakabaka bukubiriza abantu okwongera amaanyi mu kwekebeza mukenenya; okwewala okwegadanga mu bavubuka; okwekuumira ku babeezi bammwe; okukozesa obupiira; abakyala okujjumbira amalwaliro nga bali mbuto; okujjumbira eddala eriziyiza akawuka okusaasaana; abaami okutayirirwa ate n’abalwadde okujjumbira okukozesa eddala mu butuufu bw’alyo.
Mu ngeri yeemu, Obwakabaka bukubiriza abantu okubudaabuda abalwadde baddemu essuubi; so nga n’abalabirira abaana abalina akawuka basaana okubaagala ennyo n’okubakuumira mu masomero.